66. Interim Jugurtha postquam omissa deditione bellum incipit, cum magna cura parare omnia, festinare, cogere exercitum, civitates, quae ab se defecerant, formidine aut ostentando praemia affectare,[356] communire suos locos, arma, tela, aliaque, quae spe pacis amiserat, reficere aut commercari, servitia Romanorum allicere et eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia temptare; prorsus nihil intactum neque quietum pati, cunta agitare. Igitur Vagenses, quo Metellus initio, Jugurtha pacificante, praesidium imposuerat, fatigati regis suppliciis neque antea voluntate alienati,[357] principes civitatis inter se conjurant; nam vulgus, uti plerumque solet, et maxime Numidarum, ingenio mobili, seditiosum atque discordiosum[358] erat, cupidum novarum rerum, quieti et otio adversum. Dein, compositis inter se rebus, in diem tertium constituunt, quod is festus celebratusque per omnem Africam ludum et lasciviam magis quam formidinem ostentabat.[359] Sed ubi tempus fuit, centuriones tribunosque militares et ipsum praefectum oppidi, T. Turpilium Silanum, alius alium domos suas invitant; eos omnes praeter Turpilium inter epulas obtruncant; postea milites palantes, inermos, quippe in tali die[360] ac sine imperio, aggrediuntur. Idem plebes facit, pars edocti ab nobilitate, alii studio talium rerum incitati, quis acta consiliumque ignorantibus tumultus ipse et res novae satis placebant. [356] _Affectare_, 'to try to obtain a thing,' 'to exert one's self for a thing.' [357] _Voluntate alienati_; that is, _sua sponte alienati_. [358] _Discordiosus_, 'quarrelsome;' a very rare word, but formed with perfect correctness. Zumpt, S 252. [359] 'The day promised (beforehand) recreation and enjoyment, rather than apprehension and terror;' namely, to the Romans or the Roman garrison. [360] _In tali die_. The preposition here is unusual, but is justified by the addition _tali_, indicating the particular circumstances of that day of joy. See Zumpt, S 475, note. _Inermos_ is much more rare than _inermes_. See Zumpt, S 101, note. 67. Romani milites, improviso metu incerti ignarique, quid potissimum facerent, trepidare; ad arcem oppidi, ubi signa et scuta erant, praesidium hostium; portae ante clausae fugam prohibebant; ad hoc mulieres puerique pro tectis aedificiorum[361] saxa et alia, quae locus praebebat, certatim mittere. Ita neque caveri anceps malum,[362] neque a fortissimis infirmissimo generi resisti posse; juxta boni malique, strenui et imbelles inulti obtruncari. In ea tanta asperitate, saevissimis Numidis et oppido undique clauso, Turpilius praefectus unus ex omnibus Italicis intactus profugit; id misericordiane hospitis, an pactione aut casu ita evenerit, parum comperimus; nisi, quia illi in tanto malo turpis vita integra fama potior fuit, improbus intestabilisque videtur.[363]