*74* Danda etiam opera est, ne, quod apud maiores nostros saepe fiebat propter aerarii tenuitatem assiduitatemque bellorum, tributum sit conferendum, idque ne eveniat, multo ante erit providendum. Sin quae necessitas huius muneris alicui rei publicae obvenerit (malo enim[241] quam nostrae ominari; neque tamen de nostra, sed de omni re publica disputo), danda erit opera, ut omnes intellegant, si salvi esse velint, necessitati esse parendum. Atque etiam omnes, qui rem publicam gubernabunt, consulere debebunt, ut earum rerum copia sit, quae sunt[242] necessariae. Quarum qualis comparatio fieri soleat et debeat, non est necesse disputare; est enim in promptu; tantum locus attingendus fuit. *75* Caput autem est in omni procuratione negotii et muneris publici, ut avaritiae pellatur etiam minima suspicio. "Utinam," inquit C. Pontius Samnis, "ad illa tempora me fortuna reservavisset et tum essem natus, quando Romani dona accipere[243] coepissent! non essem passus diutius eos imperare." Ne illi multa saecula exspectanda fuerunt; modo enim hoc malum in hanc rem publicam invasit. Itaque facile patior tum potius Pontium fuisse, siquidem in illo tantum fuit roboris. Nondum centum et decem anni sunt, cum de pecuniis repetundis a L. Pisone lata lex est, nulla antea cum fuisset. At vero postea tot leges et proximae quaeque duriores, tot rei, tot damnati, tantum [Italicum][244] bellum propter iudiciorum metum excitatum, tanta sublatis legibus et iudiciis expilatio direptioque sociorum, ut imbecillitate aliorum, non nostra virtute valeamus. [240] _partim_ L c p, Edd.; _quae_ (_que_ = _quae_ H) _partim_ B H a b. [241] _malo enim_ B H L b p; _malo enim alii_ a; _malo enim aliene_ (_alienae_) c. [242] _sunt_ B H b, Bt.^2; _sunt ad victum_ L c p, Bt.^1, Heine. [243] _dona accipere_ B H L a p c; _accipere dona_ b, Ed. [244] _tantum [Italicum]_ Bake, Edd.; _tantum Italicum_ L c p; _tantum Iliacum_ B H; _tanti militari cum_ b. #Service to the state through personal service to individuals.# *72* XXI. Now, since we have finished the discussion of that kind of helpful services which concern individuals, we must next take up those which touch the whole body politic and the state. Of these public services, some are of such a nature that they concern the whole body of citizens; others, that they affect individuals only. And these latter are the more productive of gratitude. If possible, we should by all means attend to both kinds of service; but we must take care in protecting the interests of individuals that what we do for them shall be beneficial, or at least not prejudicial to the state. Gaius Gracchus inaugurated largesses of grain on an extensive scale; this had a tendency to exhaust the exchequer. Marcus Octavius inaugurated a moderate dole; this was both practicable for the state and necessary for the commons; it was, therefore, a blessing both to the citizens and to the state. #The statesman's duty toward#