=17.= Annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō tertiō C. Iūlius Caesar, quī posteā imperāvit, cum L. Bibulō 58 cōnsul est factus. Dēcrēta est eī Gallia et Īllyricum cum legiōnibus decem. Is prīmus vīcit Helvētiōs, quī nunc Sēquanī appellantur, deinde vincendō[128] per bella gravissima ūsque ad Ōceanum Britannicum prōcessit. Domuit autem annīs nōvem ferē omnem Galliam, quae inter Alpēs, flūmen 5 Rhodanum, Rhēnum et Ōceanum est et circuitū patet ad bis et trīciēs centēna mīlia[129] passuum. Britannīs mox bellum intulit, quibus ante eum nē nōmen quidem Rōmānōrum cognitum erat, eōsque victōs obsidibus acceptīs stīpendiāriōs fēcit. Galliae[130] autem tribūtī nōmine annuum imperāvit 10 stīpendium quadringentiēs, Germānōsque trāns Rhēnum aggressus immanissimīs proeliīs vīcit. Inter tot successūs ter male pūgnāvit, apud Arvērnōs semel praesēns et absēns in Germāniā bis. Nam lēgātī ēius duo, Titūrius et Aurunculēius, per īnsidiās caesī sunt. 15 _Battle of Carrae; M. Licinius Crassus slain, 53 B.C._ =18.= Circā eadem tempora, annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō septimō, M. Licinius Crassus, conlēga Cn. Pompēī Māgnī in cōnsulātū secundō, contrā Parthōs missus est et cum circā Carrās contrā ōmen et auspicia dīmicāsset, ā Surēnā Orōdis rēgis duce victus ad postrēmum interfectus est cum fīliō, clārissimō et praestantissimō iuvene. 20 Reliquiae exercitus per C. Cassium quaestōrem servātae sunt, quī singulārī animō[131] perditās rēs tantā virtūte restituit ut Persās rediēns trāns Euphrātēn crēbrīs proeliīs vinceret.[132] 59 _The Civil War between Caesar and Pompey, 49-45 B.C. Caesar invades Italy, Pompey flees to Greece, 49 B.C._ =19.= Hinc iam bellum cīvīle successit exsecrandum[133] et lacrimābile, quō praeter calamitātēs, quae in proeliīs accidērunt, etiam populī Rōmānī fortūna mūtāta est. Caesar enim rediēns ex Galliā victor coepit poscere alterum cōnsulātum atque ita, ut sine dubietāte aliquā eī dēferrētur. Contrādictum 5 est ā Mārcellō cōnsule, ā Bibulō, ā Pompēiō, ā Catōne, iussusque dīmissīs exercitibus ad urbem redīre. Propter quam iniūriam ab Arīminō, ubi mīlitēs congregātōs habēbat, adversum patriam cum exercitū vēnit. Cōnsulēs cum Pompēiō senātusque omnis atque ūniversa nōbilitās ex urbe 10 fūgit[134] et in Graeciam trānsiit. Apud Ēpīrum, Macedoniam, Achaeam Pompēiō duce senātus contrā Caesarem bellum parāvit. _Caesar crosses to Spain._