_Ysgodogion_ chwaith i sefydlu yn yr _Alban_, o flaen _Fergus Mac Ein_, ynghylch y flwyddyn 503; fal i mae _William Llwyd_, Esgob _Caerwrangon_, wedi ei brofi yn ddiwrthadl, yn ei lyfr ynghylch llywodraeth eglwysig. Ond pei canniatteid eu bod hwy yno cyn hynny, ni fyddai hynny ronyn nes i brofi _Ossian_ mor hyned ag i dywedir ei fod. O herwydd ped fuasai, pa fodd i mae ei gyfieithydd yn medru ei ddeongli mor hyfedr? I mae gwaith ein Beirdd ni, sydd gant o flynyddoedd ar ol hynny, tu hwnt i ddeall y gwir cywreiniaf a medrusaf yn yr hen _Frutaniaith_. Pwy o honom ni a gymerai’r _Gododin_, gwaith _Aneurin Gwawdrydd_, Fychdeyrn Beirdd, a’i gyfieithu mor llathraidd ag i gwnaeth cyfieithydd _Ffingal_ a _Themora_? Ir wyfi yn meddwl nad oes neb a ryfygei gymmeryd y fath orchest arno. Prin iawn i medreis i ddeongli rhai pennillion o hono yma a thraw, y rhai a ellwch eu gweled yn y traethawd _Lladin_ ynghylch y Beirdd. A gresyn yw ei fod mor dywyll, o herwydd, hyd ir wyf fi yn ei ddeall, gwaith godidog ydyw. Yr un peth a ellir ei ddywedyd am _Daliesin_ Ben Beirdd, nid oes neb heddyw, hyd i gwn i, a fedr gyfieithu yn iawn un o’i Awdlau na’i Orchanau. Myfi a wn fod amryw Frudiau ar hyd y wlad, wedi eu tadogi ar _Daliesin_ a _Myrddyn_; ond nid ydynt ond dychymygion diweddar, gwedi eu ffurfeiddio ar ol marwolaeth _Llywelyn ap Gruffydd_. Yn enwedig yn amseroedd terfysglyd _Owain Glyndwr_, a’r ymdrech rhwyg pleidiau _Efrog_ a _Lancaster_. I mae hefyd eraill, gwedi eu lluniaethu gan y Meneich, i atteb eu dibenion hwythau; ond i mae’r rhain oll yn hawdd eu gwahanu oddiwrth awduraidd waith _Taliesin_, wrth yr iaith.—I mae yn ddiammau genyf, fod y bardd yma yn odidog yn ei amser. Ir oedd yn gydnabyddus ag athrawiaith y _Derwyddon_ am y μετεμψύχωσις, a’r Daroganau, y rhai oeddynt yn ddiammau, weddillion o’r Credo paganaidd; canys nid yw daroganu ddim arall ond mynegi pethau i ddyfod, oddiwrth y _Ddar_, yr hon ir oeddynt y _Derwyddon_ yn ei pherchi yn fawr iawn. A chan ei fod ef yn wr llys, ac yn byw yn yr oes anwybodus honno, ir oedd yr hyn a ddywedai yn cael ei dderbyn a’i roesawu gan y gwerinos, megis ped fuasai wir broffwyd. A hynny a ellir ei ddywedyd hefyd am Ferddin Emrys, a’i broffwydoliaeth. Mor anhawdd yw tynnu ofergoelion eu hynafiaid, oddiwrth un wlad neu genedl!