E ddichon rhai o honoch ysgatfydd ofyn, Paham na buaswn yn cyfieithu rhai o’r Beirdd godidog diweddar, a ysgrifenasant wedi diwygio yr hen gynghanedd? I’r rhain ir wyf yn ateb, fod y Beirdd yn amser y tywysogion yn fwy ardderchog a mawryddig yn eu gwaith; ac ir oeddynt eu hunain, rai o naddunt, yn dywysogion, ac yn wyr dyledogion; yn enwedig, _Owain Cyfeiliog_, tywysog _Powys_; a _Hywel ap Owain Gwynedd_, Bardd a rhyfelwr godidog: ac felly ir oeddynt yn fwy penigamp na’r Beirdd diweddar, o ran eu testunau. Canys ir oedd y Beirdd diweddar, fel i mae _Sion Dafydd Rhys_ yn achwyn arnynt, yn gwenieithio i’r gwyr mawr, ac yn dywedyd celwydd ar eu cân; ac yn haeru iddynt dorri cestyll, lladd a llosgi, pryd ir oeddynt, eb ef, yn cysgu yn eu gwelyau, heb ddim mo’r fath feddwl nac amcan ganddynt. Eithr yn amser y tywysogion, o’r gwrthwyneb, ir oedd y Beirdd yn dystion o ddewredd a mawrfrydigrwydd eu tywysogion; ac ir oeddynt eu hunain yn filwyr glewion. Ir oedd _Meilir Brydydd_ yn gennad dros _Ruffydd ap Cynan_ at frenin _Lloegr_; ac ir oedd _Gwalchmai_, ei fab, yn flaenor câd ynghyffinydd _Lloegr_ a _Chymru_; fel i maent ill dau yn tystiolaethu yn eu cerddi. Heblaw hyn, ir oedd y tywysogion yma yn fuddugawl yn eu rhyfeloedd â’r _Saeson_, ac ir oedd hynny yn peri i’r Beirdd ymorchestu, i dragywyddoli eu gweithredoedd ardderchog; ac i foli eu gwroldeb mewn achos mor glodfawr ag amddiffyn eu gwlad a’u rhyddid, yn erbyn estron genedl, a’u difuddiasei o dreftadaeth eu hynafiaid. Ir oedd y rhain yn ddiau yn destunau gwiw i Feirdd ganu arnynt, ac yn fodd cymmwys i beri i’w deiliaid eu perchi a’u hanrhydeddu; canys ir oedd y cerddi godidog yma yn cael eu datgan gyda’r delyn, mewn cyweiriau cyfaddas, mewn gwleddau yn llys y tywysog, ac yn neuaddau y pendefigion a’r uchelwyr. I mae _Giraldus_ yn dywedyd, fod y _Cymry_ mor ddrud a milwraidd yn ei amser ef, ag na rusynt ymladd yn noeth ac yn ddiarfog, â’r rhai arfog, llurugog; a’r pedydd yn erbyn y marchogion. Yn ddiau nid oedd un modd a ellid ei ddychymmygu well, i gynnal yr yspryd dihafarch yma yn ein hynafiaid, na chael eu moli gan y Beirdd. Ac e wyddai’r _Saeson_ hynny yn dda ddigon; canys ar ol darostwng _Cymru_ tan eu llywodraeth, e ddarfu iddynt ddihenyddu’r Beirdd trwy’r holl wlad. I mae llyfrau ystatud Lloegr, yn llawn o gyfreithiau creulon i’w herbyn, ac yn gwarafun yn gaeth iddynt ymarfer o’u hen ddefodau, o glera a chymhortha. Yn amser _Owain Glyndwr_, i cawsant ychydig seibiant a chynhwysiad i ganu; ond gwedi hynny, hyd ddyfodiad _Harri’r Seithfed_, ir oeddynt tan gwmmwl. Gwedi iddo ef ddyfod i lywodraethu, ac yn amser ei fab, _Harri’r Wythfed_, a’r frenhines _Elisabeth_, y rhai a hanoeddynt o waed Cymreig, i cawsant gynhwysiadau i gynnal Eisteddfodau: ond ni pharhaodd hynny ond ennyd fechan, o herwydd bonedd Cymru a ymroisant i fod yn Saeson, fel i maent yn parhau gan mwyaf hyd y dydd heddyw.