præconum Evangelii domicilia, per centum quinquaginta leucas sparsa. Ex iis sex profligata fuerant bello Gallos inter & Iroquæos conflato circa annum MDCLXXXII. Revocata cum religione pax anno MDCCII. omnia priorem in statum restituit. In iis Iroquæorum Missionibus ea præcipuè floret, quæ à S. Francisco Xaverio nomen habet, ad Montem-Regalem. Supra Iroquæos, versus occasum & Aquilonem, intra quadragesimum gradum & XLV. cernere est majores duos lacus angusto freto junctos: alter, isque amplior, Ilinæorum; alter Huronum dicitur. Hos ingens terræ lingua dividit, cujus in apice sedet Missio S. Ignatii, sive MissilimaKinacana. Supra duos istos lacus tertius est, ambobus major, quem superiorem lacum appellant. Hujus in aditu constituta est Missio S. Mariæ à Saltu. Interjectum inter hunc, & binos inferiores lacus spatium occupant OutaouaKi, apud quos plurima stativa Societas habet. Ejusmodi arces religionis (sic enim appellare Missiones licet) unde suos profert milites, & sacra explicat vexilla, tres circa lacum Ilinæorum positæ sunt, prima inter Puteatamisos: Missio Sancti Josephi nuncupatur: altera inter KiKarousos, MasKoutensos, & Outagamisos; S. Francisci Xaverii nomen obtinet: tertia inter Oumiamisos, Angeli Custodis. Infra memoratos lacus, supra ipsam Floridam, vastissimos pererrant campos Ilinæi. Ibi amplissima statio, cui nomen ab immaculata Virginis Matris conceptione impositum, tres in Missiones secatur, & ad fluvium usque Missisipum procurrit. Insidet ejusdem fluminis ripis missio Baiogulana, in trigesimo primo gradu latitudinis: demum ultima protenditur secundum eundem amnem versus Mexicanum sinum. Hæc visum est enucleare paulo distinctius, & quasi sub uno statim aspectu ponere, ut intelligatur quò singula referenda sint, quæ postea de Nova Francia narrabuntur. Restat ignota Europæis adhuc pars Canadæ immensa, ultra Missisipum fluvium, clementiori subjecta coelo, frequens incolis, armentis frugibusque læta; vitæ veræ ac salutis expers. Hæc generosos Christi milites vocat. Nec non altera [324] longe isti dissimilis, quæ rigidis circa Hudsonium finum, à gradu LV. ad LX. aut LXX. subjecta septentrionibus, nivibus ac pruinis demersa, tanto æquiùs implorat opem, quanto gravioribus incommodis conflictatur. Hic Societas ante annos paucos prima coepit figere vestigia. Illucescet illa, spero, dies, cum obvallatum periculis ac laboribus iter eadem perrumpet. Non sine magno molimine claustra Tartari, oppressas injusta servitute animas retinentis, perfringuntur; neque illa ipsa, tot florens modo coloniis, Missio Canadica statim suam est maturitatem adepta. Ægrè per sexdecim annos tanquam in salebris hæsit, nec suam quandam nacta formam est, nisi anno seculi superioris quinto & vigesimo, cùm se aliquando ex illis angustiis explicuit, P. Petri Cotoni, cui sua debebat primordia, beneficio, ut sexta Pars Historiæ fusius exponet.